Cơn mưa tháng Ba rả rích không dứt, biến con đường đất nhỏ hẹp của làng An Lạc thành một dòng sông bùn lầy lội. Gió rít qua những khe hở của túp lều tranh xiêu vẹo, dọa xé toạc vài lớp rơm rạ còn sót lại trên mái nhà. Bên trong, không khí ẩm ướt và nặng nề, sực nức mùi đất mốc và giấy cũ.
Trần Minh ngồi bên chiếc bàn gỗ gãy chân, thân hình gầy gò co ro trong cái lạnh. Tấm áo hắn mặc trên người chằng chịt những mảnh vá, đến mức chẳng còn nhìn ra đâu là lớp vải ban đầu. Thế nhưng, đôi mắt hắn lại rực lên một ngọn lửa mãnh liệt, đối lập hoàn toàn với sự u ám của cảnh vật xung quanh. Trước mặt hắn là chồng sách ố vàng, mỏng manh – bộ "Tứ Thư Ngũ Kinh" – những gia bảo quý giá mà ông nội hắn để lại.
"Khụ... khụ..."
Tiếng ho khan vang lên từ chiếc chõng tre ở góc nhà, phá tan sự tập trung của Minh. Hắn vội đặt bút xuống, lao nhanh đến bên giường. Cha hắn, ông Trần Lão, nằm đó, gương mặt vàng vọt như sáp, hơi thở nông và khó nhọc.
"Cha, để con đun chút nước ấm cho cha," Minh khẽ nói, giọng hơi run.
Ông lão yếu ớt xua tay, ra hiệu cho Minh dừng lại. Ông vươn bàn tay run rẩy nắm lấy cổ tay Minh. Làn da ông thô ráp, chai sần vì bao năm bán mặt cho đất, bán lưng cho trời để đổi lấy nghiên bút cho con.
"Minh... đừng lo cho cha," ông lão thều thào, giọng nói chỉ như tiếng gió thoảng. "Kỳ thi Hương... chỉ còn hai năm nữa. Con phải... con phải học."
Minh cảm thấy cổ họng nghẹn đắng. "Con biết, thưa cha. Nhưng sức khỏe của cha..."
"Sức khỏe ta không quan trọng," Trần Lão ngắt lời, đôi mắt bỗng trở nên sắc lạnh lạ thường. "Nhà ta ba đời làm nông, bị cường hào ác bá khinh rẻ, chà đạp. Chỉ có con đường khoa cử, chỉ có bảng vàng bia đá mới có thể rửa sạch nỗi nhục này. Con là hy vọng duy nhất của ta."
Nước mắt chực trào nơi khóe mắt Minh, nhưng hắn kìm lại. Hắn hiểu sức nặng của gánh nặng đang đặt trên vai mình. Đó không chỉ là việc đỗ đạt một kỳ thi; đó là sự sinh tồn và danh dự của cả dòng họ.
Đêm đó, bão càng lớn hơn. Dầu trong đèn đã cạn. Minh thổi tắt ngọn lửa để dành cho lúc tối tăm nhất và kê bàn lại gần cửa sổ. Hắn nương nhờ ánh chớp loè loẹt của thiên nhiên để đọc chữ. Mỗi khi bầu trời rực sáng, hắn lại ghi nhớ một câu, nhẩm đi nhẩm lại trong bóng tối cho đến đợt chớp tiếp theo.
“Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.”
Lời của thánh hiền dường như nhảy múa trước mắt hắn. Hắn không chỉ đang đọc chữ; hắn đang đối thoại với người xưa, tìm kiếm một lối thoát khỏi vũng bùn đang giam hãm đôi chân mình.
Sáng hôm sau, ánh sáng xám xịt ùa vào nhà. Minh đứng dậy, đôi chân tê dại, nhưng tâm trí lại sáng suốt hơn bao giờ hết. Hắn bước ra cửa, nhìn ra cánh đồng ngập nước. Ngôi làng đang thức giấc; tiếng mục đồng gọi trâu, khói bếp bay lên. Một khung cảnh yên bình, nhưng với Minh, đó là một chiếc lồng giam.
Hắn quyết định lên huyện bán rổ rau tự trồng, hy vọng mua được vài thang thuốc cho cha và chút dầu đèn. Đường lên huyện xa và trơn trượt. Minh đi chân đất, dành đôi giày rơm duy nhất cắp nách để khi nào đến thị trấn mới dám đi vào.
Đến chợ, sự ồn ào náo nhiệt khiến hắn choáng ngợp. Những thương nhân mặc áo lụa hét giá, những công tử con nhà giàu phe phẩy quạt bàn luận thơ ca trong tửu lầu. Minh tìm một góc nhỏ để đặt rổ rau xuống.
"Này, thằng ăn mày! Tránh ra, mày chắn đường ngắm cảnh của tao!"
Một giọng nói chát chúa vang lên. Một gã thanh niên trẻ, vận y phục lụa xanh đắt tiền, đá phăng rổ rau của Minh, khiến những bó rau văng tung tóe xuống bùn. Đó là Lý Hùng, con trai tri huyện, nổi tiếng hống hách và hay bắt nạt người khác.
Minh nắm chặt tay, móng tay cắm sâu vào da thịt. Cơn giận bùng lên trong lòng như lửa cháy, nhưng hắn nhớ đến chữ "Nhẫn" trong sách thánh hiền. Hắn lẳng lặng cúi xuống nhặt những bó rau lấm lem.
"Nhìn nó kìa," Lý Hùng cười khẩy, hùa theo đám tùy tùng. "Một tên nông dân chân lấm tay bùn mà cũng muốn ra vẻ thanh cao. Nghe nói mày muốn đi thi hả? Đúng là cóc ghẻ đòi ăn thịt thiên nga!"
Tiếng cười cợt của đám đông còn đau buốt hơn cả mưa lạnh. Minh đứng thẳng dậy, ánh mắt chạm thẳng vào Lý Hùng. Không có sự sợ hãi trong cái nhìn đó, chỉ có một sự kiên định lạnh lùng như thép.
"Đường học không phân biệt sang hèn," Minh nói, giọng trầm ổn. "Hôm nay ta nhặt rau dưới bùn, nhưng ngày mai, chưa biết ai sẽ phải cúi đầu trước ai đâu."
Lý Hùng sững sờ trước sự dữ dội trong ánh mắt của tên trai quê. Trước khi gã kịp đáp trả, Minh đã gom đồ đạc và bước đi, bỏ lại mớ rau nát. Hắn không bán được rau. Hắn cũng chẳng mua được thuốc. Nhưng hắn mang về một thứ quý giá hơn nhiều: một quyết tâm không gì lay chuyển nổi.
Hắn về đến nhà khi trời đã sập tối. Cha hắn đang ngủ yên. Minh lại ngồi vào bàn, mài thỏi mực cùn. Nước mực loãng và nhạt, nhưng khi hắn hạ bút viết chữ đầu tiên lên trang giấy thô, nó trông như một con hắc long đang vươn mình bay lên trời cao.
Con đường phía trước còn dài, đầy chông gai và tủi nhục. Nhưng Trần Minh biết hắn đã bước bước đi đầu tiên. Hắn sẽ học không chỉ để thoát nghèo, mà để chứng minh rằng một đốm lửa nhỏ nhoi trong bụi trần cũng có ngày tỏa sáng lấn át cả những vì sao.
